Κάνε κλικ και δες περισσότερο thesnewsline.com στην αναζήτηση της Google
Αθήνα: Στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες έφυγαν από την Αθήνα και η πόλη ελευθερώθηκε μετά από 3 χρόνια, 5 μήνες και 15 μέρες κατοχής. Φέτος συμπληρώνονται 82 χρόνια από εκείνη τη μέρα.
Η επέτειος αυτή για μια γενιά Αθηναίων είναι το τέλος του φόβου, της πείνας και των εκτελέσεων. Για την ιστορία της χώρας ήταν η αρχή μιας πολύ δύσκολης μετάβασης, που οδήγησε λίγες εβδομάδες αργότερα στα Δεκεμβριανά.
Ας ρίξουμε μια ματιά στο πώς έζησε η Αθήνα την Κατοχή, πώς έγινε η αποχώρηση των Γερμανών, τι συνέβη την ίδια τη μέρα της απελευθέρωσης και τι ακολούθησε.
Η Αθήνα υπό κατοχή: πείνα, αντίσταση και τρόμος
Οι γερμανικές δυνάμεις μπήκαν στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1941. Την ίδια μέρα υψώθηκε η σβάστικα στην Ακρόπολη, μια εικόνα που σημάδεψε τους Αθηναίους. Η χώρα μοιράστηκε σε ζώνες κατοχής από Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους, με την Αθήνα και τον Πειραιά υπό γερμανικό και ιταλικό έλεγχο.
Η αντίσταση άρχισε σχεδόν αμέσως. Τη νύχτα της 30ής προς 31η Μαΐου 1941 ο Μανώλης Γλέζος και ο Απόστολος Σάντας κατέβασαν τη γερμανική σημαία από την Ακρόπολη. Η πράξη τους έγινε σύμβολο για όλη την Ευρώπη και έδειξε ότι η πόλη δεν είχε παραδοθεί ηθικά.
Ο Μεγάλος Λιμός
Ο πρώτος χειμώνας της Κατοχής, 1941-42, ήταν ο πιο σκληρός. Οι κατακτητές επέτασσαν τρόφιμα, το εμπόριο κατέρρευσε και οι συγκοινωνίες διακόπηκαν. Η Αθήνα και ο Πειραιάς, που εξαρτώνταν από εισαγωγές και από την ύπαιθρο, έμειναν χωρίς ψωμί.
Οι νεκροί από πείνα εκείνον τον χειμώνα ήταν δεκάδες χιλιάδες στην πρωτεύουσα. Οι ακριβείς αριθμοί αμφισβητούνται από τους ιστορικούς, γιατί πολλοί θάνατοι δεν καταγράφονταν. Τα κάρα που μάζευαν νεκρούς από τους δρόμους έγιναν καθημερινό θέαμα. Η κατάσταση βελτιώθηκε μερικώς όταν ξεκίνησε η διεθνής βοήθεια μέσω του Ερυθρού Σταυρού και του Σουηδικού Ερυθρού Σταυρού.
Αντίσταση, αντίποινα και ο Μάης του 1944
Στα χρόνια που ακολούθησαν η Αθήνα έγινε κέντρο της οργανωμένης αντίστασης. Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ είχαν μαζική απήχηση στις συνοικίες. Υπήρχαν επίσης άλλες οργανώσεις και δίκτυα πληροφοριών που συνεργάζονταν με τους Συμμάχους. Οι Γερμανοί απαντούσαν με μπλόκα, συλλήψεις, ομηρίες και εκτελέσεις.
Την Πρωτομαγιά του 1944 εκτελέστηκαν στην Καισαριανή 200 κομμουνιστές κρατούμενοι. Η Καισαριανή έγινε από τότε ένας από τους πιο φορτισμένους τόπους μνήμης της Αθήνας. Ήταν το κλίμα που προετοίμασε την τελευταία φάση της Κατοχής.
Οκτώβριος 1944: η Βέρμαχτ αποχωρεί
Το φθινόπωρο του 1944 η στρατιωτική θέση της Γερμανίας στα Βαλκάνια είχε καταρρεύσει. Ο Κόκκινος Στρατός προχωρούσε προς τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Οι γερμανικές δυνάμεις στην Ελλάδα κινδύνευαν να αποκοπούν και άρχισαν να αποσύρονται προς βορρά.
Η αποχώρηση έγινε σταδιακά. Η Πελοπόννησος εκκενώθηκε πρώτη και οι Γερμανοί συγκεντρώθηκαν γύρω από την Αθήνα, για να φύγουν από τον δρόμο της Θήβας και της Λαμίας. Στις αρχές Οκτωβρίου οι εκρήξεις στα λιμάνια, στις γέφυρες και στις σιδηροδρομικές γραμμές έδειχναν ότι το τέλος πλησίαζε.
Το πλαίσιο είχε διαμορφωθεί από δύο συμφωνίες. Η συμφωνία του Λιβάνου (Μάιος 1944) έφερε το ΕΑΜ στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου. Η συμφωνία της Καζέρτας (Σεπτέμβριος 1944) έθεσε όλες τις αντιστασιακές δυνάμεις υπό τον βρετανό στρατηγό Ρόναλντ Σκόμπι. Στόχος ήταν να μη μείνει κενό εξουσίας όταν φύγουν οι Γερμανοί.
Στην Αθήνα η αναμονή ήταν τεταμένη. Οι Γερμανοί προχωρούσαν σε καταστροφές υποδομών, ενώ οι οργανώσεις της Αντίστασης ετοιμάζονταν να βγουν στους δρόμους μόλις αποχωρούσαν οι τελευταίες μονάδες.
12 Οκτωβρίου 1944: η μέρα της απελευθέρωσης
Στις 12 Οκτωβρίου 1944 οι τελευταίες γερμανικές μονάδες εγκατέλειψαν την Αθήνα και η ελληνική σημαία υψώθηκε ξανά στην Ακρόπολη. Η εικόνα έκλεινε έναν κύκλο, γιατί στον ίδιο βράχο είχε υψωθεί η σβάστικα στις 27 Απριλίου 1941.
Ο κόσμος κατέβηκε στους δρόμους. Οι καμπάνες χτυπούσαν, οι συνοικίες γέμισαν ελληνικές σημαίες και οι άνθρωποι αγκαλιάζονταν στους δρόμους. Για πολλούς ήταν η πρώτη φορά μετά από τρία χρόνια που περπατούσαν στην πόλη χωρίς να φοβούνται ότι θα συλληφθούν.
Τις επόμενες ημέρες μπήκαν στην πρωτεύουσα βρετανικές δυνάμεις, σύμφωνα με τη συμφωνία της Καζέρτας, και αντάρτες του ΕΛΑΣ βρέθηκαν στους δρόμους της πόλης. Η Αθήνα ήταν ελεύθερη, αλλά βρισκόταν σε μια ιδιαίτερα ρευστή πολιτική κατάσταση.
Γιατί η 12η Οκτωβρίου έγινε η επέτειος της Αθήνας
Στην υπόλοιπη Ελλάδα οι απελευθερώσεις έγιναν σε διαφορετικές ημερομηνίες, από το φθινόπωρο του 1944 μέχρι και το 1945 σε κάποιες περιοχές. Η Αθήνα, ως πρωτεύουσα, είχε ξεχωριστό συμβολικό βάρος. Η 12η Οκτωβρίου καθιερώθηκε έτσι ως η ημέρα που η Αθήνα γιορτάζει την ελευθερία της.
Μετά την απελευθέρωση: η επιστροφή της κυβέρνησης
Στις 18 Οκτωβρίου 1944 η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, μετά από μήνες στο εξωτερικό. Η άφιξή της σήμανε την επίσημη επιστροφή του κράτους στην πρωτεύουσα. Ο Παπανδρέου απευθύνθηκε στο πλήθος και μίλησε για εθνική ενότητα και ανοικοδόμηση.
Οι προκλήσεις ήταν τεράστιες. Η Αθήνα είχε βγει από την Κατοχή εξαντλημένη. Το δίκτυο μεταφορών ήταν κατεστραμμένο, τα τρόφιμα λιγοστά και ο πληθωρισμός είχε καταστρέψει τις οικονομίες των νοικοκυριών. Χιλιάδες άνθρωποι είχαν χάσει συγγενείς και σπίτια.
Στον πολιτικό χώρο υπήρχαν ανοιχτά ζητήματα που δεν μπορούσαν να περιμένουν:
- ο αφοπλισμός και η διάλυση των ένοπλων αντιστασιακών οργανώσεων,
- η τιμωρία των συνεργατών των κατακτητών,
- η μορφή του πολιτεύματος και το μέλλον της μοναρχίας,
- η ανασύσταση του στρατού και της αστυνομίας.
Η έλλειψη συμφωνίας σε αυτά τα θέματα έκανε το κλίμα εύφλεκτο, ενώ η χαρά της απελευθέρωσης ήταν ακόμη νωπή.
Από τη χαρά στα Δεκεμβριανά
Η ευφορία της απελευθέρωσης κράτησε λιγότερο από 8 εβδομάδες. Στις 3 Δεκεμβρίου 1944 πυροβολισμοί σε διαδήλωση στο Σύνταγμα σημάδεψαν την έναρξη των Δεκεμβριανών. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ από τη μία και τις κυβερνητικές και βρετανικές δυνάμεις από την άλλη κράτησαν μέχρι τις αρχές Ιανουαρίου 1945.
Η μάχη διεξήχθη μέσα στην ίδια την Αθήνα, γειτονιά με γειτονιά. Οι απώλειες ήταν βαριές, με πολλούς νεκρούς και ομήρους και εκτεταμένες καταστροφές. Η συμφωνία της Βάρκιζας, που υπογράφηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1945, έβαλε τέλος στη σύγκρουση, αλλά δεν έκλεισε τις πληγές.
Οι ιστορικοί συνεχίζουν να συζητούν τις αιτίες και τις ευθύνες των Δεκεμβριανών. Ένα σημείο συμφωνίας υπάρχει: η απελευθέρωση του Οκτωβρίου και η σύγκρουση του Δεκεμβρίου δεν μπορούν να κατανοηθούν χωριστά. Η πολιτική πόλωση που διαμορφώθηκε τότε επηρέασε την Ελλάδα για δεκαετίες και συνδέεται με τον Εμφύλιο που ακολούθησε.
Γι’ αυτό η 12η Οκτωβρίου είναι ταυτόχρονα μέρα γιορτής και μέρα στοχασμού. Θυμίζει την αξία της ελευθερίας και το κόστος της διχόνοιας.
Πώς τιμάται σήμερα η επέτειος
Η 12η Οκτωβρίου είναι επέτειος που γιορτάζεται κυρίως σε επίπεδο πόλης και δεν θεωρείται πανελλαδική αργία. Το πρόγραμμα αλλάζει από χρόνο σε χρόνο, γι’ αυτό αξίζει να ελέγξετε τις ανακοινώσεις του Δήμου Αθηναίων και της Περιφέρειας Αττικής για τις φετινές εκδηλώσεις.
Συνήθως οι εκδηλώσεις περιλαμβάνουν:
- επίσημες τελετές και καταθέσεις στεφάνων,
- μουσικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις στο κέντρο,
- ομιλίες και εκθέσεις από φορείς μνήμης και ιστορικά ιδρύματα.
Τόποι μνήμης στην Αθήνα
Αν θέλετε να δείτε πώς η πόλη θυμάται την Κατοχή, υπάρχουν σημεία που αξίζει να επισκεφτείτε:
- Ακρόπολη: ο βράχος όπου υψώθηκε η σβάστικα το 1941, όπου έγινε η πράξη του Γλέζου και του Σάντα και όπου υψώθηκε ξανά η ελληνική σημαία το 1944.
- Σκοπευτήριο Καισαριανής: ο τόπος των εκτελέσεων της 1ης Μαΐου 1944.
- Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος: μνήμη της εξόντωσης των Εβραίων της Αθήνας, που συνελήφθησαν και στάλθηκαν στο Άουσβιτς την άνοιξη του 1944.
- Εθνικό Ιστορικό Μουσείο και Πολεμικό Μουσείο: συλλογές και εκθέσεις για την περίοδο 1940-1944.
Για ωράρια και ειδικές ξεναγήσεις, ελέγξτε τις ιστοσελίδες των φορέων πριν την επίσκεψη, γιατί αλλάζουν ανάλογα με την εποχή.
Η απελευθέρωση της Αθήνας στις 12 Οκτωβρίου 1944 έκλεισε μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ιστορίας της πόλης. Θυμόμαστε την πείνα, τις εκτελέσεις και την αντίσταση, αλλά και την καθημερινή αξιοπρέπεια των ανθρώπων που άντεξαν. Η επέτειος μάς υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι δεδομένη και ότι η μνήμη χρειάζεται ειλικρίνεια, ακόμη και για τα δύσκολα κεφάλαια που ακολούθησαν.
About the Author
