Γιόζεφ Μένγκελε - Η Ελβετία ανοίγει (επιτέλους) τους φακέλους του «Άγγελου του Θανάτου» -

Η Υπηρεσία Ομοσπονδιακών Πληροφοριών της Ελβετίας (FIS) ανακοίνωσε πρόσφατα ότι θα επιτρέψει την πρόσβαση στο μακροχρόνια σφραγισμένο φάκελο του Γιόζεφ Μένγκελε, του διαβόητου γιατρού των SS και ενός από τους πιο σαδιστικούς εγκληματίες πολέμου του Ναζιστικού καθεστώτος. Η απόφαση έρχεται μετά από χρόνια επανειλημμένων αρνήσεων σε αιτήματα ιστορικών και ερευνητών, ακόμα και τον Φεβρουάριο του 2026.

Ωστόσο, όπως συχνά συμβαίνει στην Ελβετία όταν πρόκειται για «ευαίσθητα» αρχεία, η ανακοίνωση αφήνει πολλά ερωτήματα αναπάντητα: Δεν διευκρινίζεται πότε ακριβώς θα ανοίξει ο φάκελος, ούτε υπό ποιες ακριβώς προϋποθέσεις και περιορισμούς.

Ο «Άγγελος του Θανάτου» και η σκοτεινή σχέση με την Ελβετία

Ο Γιόζεφ Μένγκελε, γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου», ήταν υπεύθυνος για τις φρικτές ιατρικές «πειραματικές» διαδικασίες στο Άουσβιτς, ιδίως σε δίδυμα και παιδιά, ενώ επέλεγε προσωπικά χιλιάδες κρατουμένους για τους θαλάμους αερίων. Μετά τον πόλεμο διέφυγε στη Νότια Αμερική, χρησιμοποιώντας πλαστά έγγραφα – μεταξύ άλλων και από το Ερυθρό Σταυρό στη Γένοβα.

Γνωστό είναι ότι το 1956 επισκέφθηκε την Ελβετία για διακοπές σκι μαζί με τον γιο του Ρολφ. Αλλά οι φήμες δεν σταματούν εκεί. Ιστορικοί όπως η Regula Bochsler και ο Gérard Wettstein έχουν εντοπίσει στοιχεία που υποδηλώνουν πιθανή παρουσία του στη χώρα ακόμα και μετά το 1959, όταν είχε εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψής του. Η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη κοντά στο αεροδρόμιο, ενώ η αστυνομία είχε θέσει υπό παρακολούθηση το διαμέρισμα το 1961.

Ο φάκελος της ελβετικής υπηρεσίας πληροφοριών είχε εξεταστεί εν μέρει από την Επιτροπή Bergier (1996-2001) για τον ρόλο της Ελβετίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά το 2001 αποφασίστηκε να παραμείνει κλειστός έως το 2071, επικαλούμενοι εθνική ασφάλεια και προστασία πηγών.

Γιατί τώρα η αλλαγή στάσης;

Η στροφή ήρθε μετά από προσφυγή του ιστορικού Gérard Wettstein στο Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο. Η FIS μίλησε για «νέα κατάσταση» μετά από επανεξέταση. Ο φάκελος θα δοθεί στον προσφεύγοντα υπό «όρους και διαδικασίες που θα καθοριστούν», και η ίδια πολιτική θα ισχύει και για μελλοντικά αιτήματα.

Πολλοί ιστορικοί εκφράζουν σκεπτικισμό. Φοβούνται ότι ο φάκελος θα είναι βαριά λογοκριμένος (redacted), ιδίως αν περιέχει αναφορές σε ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, όπως η Μοσάντ, που κυνηγούσε Ναζί εκείνη την εποχή. Άλλοι βλέπουν στην παράταση της μυστικότητας περισσότερα για την ίδια την Ελβετία: μια χώρα που ακόμα παλεύει με το παρελθόν της ουδετερότητας, τις τράπεζες και τους πρόσφυγες του Ολοκαυτώματος.

Τι μπορεί να αποκαλυφθεί;

Πιθανές επισκέψεις του Μένγκελε μετά το 1959.

Δίκτυα βοήθειας σε φυγάδες Ναζί.
Σχέσεις ελβετικών αρχών με ξένες υπηρεσίες.
Στοιχεία για το πώς ένας από τους χειρότερους εγκληματίες του 20ού αιώνα κυκλοφορούσε σχετικά ελεύθερα στην Ευρώπη.

Ο Μένγκελε πέθανε στη Βραζιλία το 1979, χωρίς ποτέ να δικαστεί. Το σώμα του ταυτοποιήθηκε με DNA το 1992. Σήμερα, σχεδόν 50 χρόνια μετά τον θάνατό του και πάνω από 80 χρόνια μετά τα εγκλήματά του, η Ελβετία υπόσχεται περισσότερη διαφάνεια – αλλά με τον δικό της, αργό και προσεκτικό ρυθμό.