Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης, όπως ήταν το πραγματικό όνομα του Νομπελίστα Οδυσσέα Ελύτη, έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, στις 18 Μαρτίου του 1996.
Γεννημένος στις 2 Νοεμβρίου 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης, ήταν το τελευταίο από τα έξι παιδιά της οικογένειας του Παναγιώτη Αλεπουδέλη και της Μαρίας Βρανά. Το 1914 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα, όπου ο ποιητής ολοκλήρωσε τις σπουδές του και αργότερα φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, την οποία όμως εγκατέλειψε.
Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολέμησε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός στο Αλβανικό Μέτωπο. Η εμπειρία αυτή ενέπνευσε το έργο του “Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας”. Κατά τη διάρκεια της Χούντας των Συνταγματαρχών (1967-1974), επέλεξε να ζήσει στο Παρίσι, όπου ήρθε σε επαφή με σπουδαίους καλλιτέχνες όπως ο Πικάσο και ο Ματίς.
Με αφορμή τη συμπλήρωση των 30 ετών από τον θάνατο του μεγάλου ποιητή, η τελευταία σύντροφος της ζωής του, η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, δημοσίευσε μία φωτογραφία του με έναν στίχο από το ποίημα του Ελύτη “Περασμένα Μεσάνυχτα” :
“”Αλήθεια θα ‘ναι φαίνεται ότι
Ζω για τότε που δεν θα υπάρχω”
Οδυσσέας Ελύτης,”Περασμένα Μεσάνυχτα”
Η πολιτιστική κληρονομιά που άφησε στην ελληνική αλλά και παγκόσμια λογοτεχνία
Ο Ελύτης υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές, που ταξίδεψε τη νεοελληνική λογοτεχνία πέρα από τα σύνορα της Ελλάδος.
Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1935 μέσω του περιοδικού Νέα Γράμματα, εισάγοντας στοιχεία του υπερρεαλισμού στην ελληνική ποίηση, όπως αυτό αποτυπώθηκε στις δύο πρώτες ποιητικές συλλογές του, Προσανατολισμοί (1940) και Ήλιος ο πρώτος (1943).
Ως τελευταίος εκπρόσωπός της επονομαζόμενης λογοτεχνικής «γενιάς του 30», ανέδειξε την ελληνική παράδοση μέσα από έναν έντονο λυρισμό και την οπτική του ευρωπαϊκού μοντερνισμού.
Η ποιητική σύνθεση Άξιον Εστί (1959), θεωρείται το κορυφαίο του έργο, μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη. Στο έργο αυτό ο Ελύτης συνδυάζει με τεχνική αρτιότητα στοιχεία που «ακουμπάν» σε όλες τις περιόδους της ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού: από την Ομηρική και την Ελληνιστική περίοδο, τη βυζαντινή υμνογραφία και τη δημοτική παράδοση, υμνώντας την ελληνικότητα ως πνευματική αξία.
Η ηθική αντίσταση και η ομορφιά μπορούν να νικήσουν τη βία και τον θάνατο.
Η ομιλία του Ελύτη κατά την απονομή του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας
Το 1979 ο Οδυσσέας Ελύτης τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας από τη Σουηδική Ακαδημία. Στις 18 Οκτωβρίου η Ακαδημία ανακοίνωσε την επιλογή της να βραβεύσει τον ποιητή, με την τελετή απονομής να λαμβάνει χώρα και στις 10 Δεκεμβρίου του 1979.
Η τελετή απονομής του βραβείου στη Στοκχόλμη μεταδόθηκε σε μαγνητοσκόπηση από την ΕΡΤ. Τον επόμενο χρόνο, ο Ελύτης κατέθεσε το χρυσό μετάλλιο και τα διπλώματα του βραβείου στο Μουσείο Μπενάκη.
Η ομιλία του ποιητή στην Ακαδημία
“Κύριοι Ακαδημαϊκοί, Κυρίες και Κύριοι,
Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε το χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. Πολύ περισσότερο όταν οι καιροί είναι σκοτεινοί και αυτό που του υπαγορεύουν είναι μια όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ορατότητα.
Δε μιλώ για τη φυσική ικανότητα να συλλαμβάνει κανείς τ’ αντικείμενα σ’ όλες τους τις λεπτομέρειες αλλά για τη μεταφορική, να κρατά δηλαδή την ουσία τους και να τα οδηγεί σε μια καθαρότητα τέτοια που να υποδηλώνει συνάμα την μεταφυσική τους σημασιολογία. Ο τρόπος με τον οποίο μεταχειρίστηκαν την ύλη οι γλύπτες της κυκλαδικής περιόδου, που έφτασαν ίσα ίσα να ξεπεράσουν την ύλη, το δείχνει καθαρά. Όπως επίσης ο τρόπος που οι εικονογράφοι του Βυζαντίου επέτυχαν από το καθαρό χρώμα να υποβάλουν το «θείο».
Μια τέτοια, διεισδυτική και συνάμα μεταμορφωτική, επέμβαση μέσα στην πραγματικότητα επεχείρησε, πιστεύω, ανέκαθεν και κάθε υψηλή ποίηση. Όχι να αρκεσθεί στο «νυν έχον» αλλά να επεκταθεί στο «δυνατόν γενέσθαι». Κάτι που, είναι η αλήθεια, δεν εκτιμήθηκε πάντοτε. Ίσως γιατί οι ομαδικές νευρώσεις δεν το επέτρεψαν. Ίσως γιατί ο ωφελιμισμός δεν άφησε τα μάτια των ανθρώπων ανοιχτά όσο χρειάζεται. Η ομορφιά και το φως συνέβη να εκληφθούν άκαιρα ή ανώδυνα. Και όμως. Η διεργασία που απαιτείται για να φτάσει κανείς στο σχήμα του Αγγέλου είναι, πιστεύω, πολύ πιο επώδυνη από την άλλη που εκμαιεύει όλων των λογιών τους Δαιμόνους.
Oι καιροί, φευ, εστάθηκαν ανέκαθεν για τον άνθρωπο dürftiger [= μικρόψυχοι]. Αλλά και η ποίηση ανέκαθεν λειτουργούσε. Δύο φαινόμενα προορισμένα να συνοδεύουν την επίγεια μοίρα μας και που το ένα τους αντισταθμίζει το άλλο. Πώς αλλιώς. Αφού και η νύχτα και τ’ άστρα, εάν μας γίνονται αντιληπτά, είναι χάρη στον ήλιο. Με τη διαφορά ότι ο ήλιος, κατά τη ρήση του αρχαίου σοφού, εάν υπερβεί τα μέτρα, καταντά ύβρις. Χρειάζεται να βρισκόμαστε στη σωστή απόσταση από τον ηθικόv ήλιο, όπως ο πλανήτης μας από τον φυσικόν ήλιο, για να γίνεται η ζωή επιτρεπτή.
Mας έφταιγε άλλοτε η αμάθεια. Σήμερα μας φταίει η μεγάλη γνώση. Δεν έρχομαι μ’ αυτά που λέω να προστεθώ στη μακρά σειρά των επικριτών του τεχνικού μας πολιτισμού. Μια σοφία παλαιή όσο και η χώρα που μ’ εξέθρεψε μ’ εδίδαξε να δέχομαι την εξέλιξη, να χωνεύω την πρόοδο μαζί με όλα της τα παρεπόμενα, όσο δυσάρεστα και αν μπορεί να είναι αυτά.
Τότε όμως η Ποίηση; Τί αντιπροσωπεύει μέσα σε μια τέτοια κοινωνία; Απαντώ: τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση. Και ακριβώς, η εφετινή απόφασή σας να τιμήσετε στο πρόσωπό μου την ποίηση μιας μικρής χώρας δείχνει σε πόσο αρμονική ανταπόκριση βρίσκεστε με τη χαριστική αντίληψη της τέχνης, την αντίληψη ότι η τέχνη είναι η μόνη εναπομένουσα πολέμιος της ισχύος που κατήντησε να έχει στους καιρούς μας η ποσοτική αποτίμηση των αξιών.
Είναι, το ξέρω, άτοπο ν’ αναφέρεται κανείς σε προσωπικές περιπτώσεις. Και ακόμη πιο άτοπο να επαινεί το σπίτι του. Είναι όμως κάποτε απαραίτητο, στο βαθμό που αυτά βοηθούν να δούμε πιο καθαρά μιαν ορισμένη κατάσταση πραγμάτων. Και είναι σήμερα η περίπτωση.
Μου εδόθηκε, αγαπητοί φίλοι, να γράφω σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ’ όλ’ αυτά, μια γλώσσα που μιλιέται επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και μ’ ελάχιστες διαφορές. Η παράλογη αυτή, φαινομενικά, διάσταση, αντιστοιχεί και στην υλικοπνευματική οντότητα της χώρας μου. Που είναι μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου. Και το αναφέρω όχι διόλου για να υπερηφανευθώ αλλά για να δείξω τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας ποιητής όταν χρησιμοποιεί για τα πιο αγαπημένα πράγματα τις ίδιες λέξεις που χρησιμοποιούσαν μια Σαπφώ ή ένας Πίνδαρος π.χ. —χωρίς ωστόσο να έχει το αντίκρισμα που είχαν εκείνοι επάνω στην έκταση της πολιτισμένης τότε ανθρωπότητας.
Εάν η γλώσσα αποτελούσε απλώς ένα μέσον επικοινωνίας, πρόβλημα δε θα υπήρχε. Συμβαίνει όμως ν’ αποτελεί και εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών. Προσκτάται η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος. Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις. Χωρίς να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος είκοσι πέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μη γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα. Nα τι είναι το μεγάλο βάρος παράδοσης που το όργανο αυτό σηκώνει. Το παρουσιάζει ανάγλυφα η νέα ελληνική ποίηση.
[…]
Λέμε, και το διαπιστώνουμε κάθε μέρα, ότι ζούμε σ’ ένα χάος ηθικό. Κι αυτό, τη στιγμή που ποτέ άλλοτε η κατανομή των στοιχείων της υλικής μας ύπαρξης δεν έγινε με τόσο σύστημα, τόση στρατιωτική, θα έλεγα, τάξη, τόσον αδυσώπητο έλεγχο. Η αντίφαση είναι διδακτική. Όταν σε δύο σκέλη το ένα υπερτροφεί, το άλλο ατροφεί. Μια αξιέπαινη ροπή να συνενωθούν σε ενιαία μονάδα οι λαοί της Ευρώπης, προσκόπτει σήμερα στην αδυναμία να συμπέσουν τα ατροφικά και τα υπερτροφικά σκέλη του πολιτισμού μας. Οι αξίες μας, ούτε αυτές δεν αποτελούν μια γλώσσα κοινή.
Για τον ποιητή —μπορεί να φαίνεται παράξενο αλλά είναι αληθές— η μόνη κοινή γλώσσα που αισθάνεται να του απομένει είναι οι αισθήσεις. Εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο τρόπος που αγγίζονται δύο σώματα δεν άλλαξε. Μήτε οδήγησε σε καμιά σύγκρουση όπως οι εικοσάδες των ιδεολογιών που αιματοκύλισαν τις κοινωνίες μας και μας άφησαν με αδειανά χέρια.
Όμως, όταν μιλώ για αισθήσεις, δεν εννοώ το προσιτό, πρώτο ή δεύτερο, επίπεδό τους. Εννοώ το απώτατο. Εννοώ τις «αναλογίες των αισθήσεων» στο πνεύμα. Όλες οι τέχνες μιλούν με ανάλογα. Μια οσμή μπορεί να είναι ο βούρκος ή η αγνότητα. Η ευθεία γραμμή ή η καμπύλη, ο οξύς ή ο βαθύς ήχος, αποτελούν μεταφράσεις κάποιας οπτικής ή ακουστικής επαφής. Όλοι μας γράφουμε καλά ή κακά ποιήματα κατά το μέτρο που ζούμε και διανοούμαστε με την καλή ή την κακή σημασία του όρου. Μια εικόνα πελάγους από τον Όμηρο φτάνει άθικτη ώς τις ημέρες μας. Ο Rimbaud την αναφέρει σαν mèr melée au soleil και την ταυτίζει με την αιωνιότητα. Ένα κορίτσι που κρατάει έναν κλώνο μυρτιάς από τον Αρχίλοχο επιβιώνει σ’ έναν πίνακα του Matisse και μας καθιστά πιο απτή την αίσθηση, τη μεσογειακή, της καθαρότητας.
Εδώ αξίζει να σκεφτεί κανείς ότι, ακόμη και μία Παρθένος της βυζαντινής εικονογραφίας, δε διαφέρει πολύ. Παρά ένα κάτι ελάχιστο, συχνά, το εγκόσμιο φως γίνεται υπερκόσμιο και τανάπαλιν. Μια αίσθηση που μας δόθηκε από τους αρχαίους και μια άλλη από τους μεσαιωνικούς έρχονται να γεννήσουν μια τρίτη, που τους μοιάζει όπως το παιδί στους γεννήτορές του.
Μπορεί η Ποίηση ν’ ακολουθήσει έναν τέτοιο δρόμο; Οι αισθήσεις μέσ’ απ’ τον αδιάκοπο καθαρμό τους να φτάσουν στην αγιότητα; Τότε η αναλογία τους θα επαναστραφεί επάνω στον υλικό κόσμο και θα τον επηρεάσει.
Δεν αρκεί να ονειροπολούμε με τους στίχους. Είναι λίγο. Δεν αρκεί να πολιτικολογούμε. Είναι πολύ. Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο Παράδεισος ή η Κόλαση που θα χτίσουμε. Εάν η Ποίηση παρέχει μια διαβεβαίωση, και δη στους καιρούς τους dürftiger, είναι ακριβώς αυτή: ότι η μοίρα μας παρ’ όλ’ αυτά βρίσκεται στα χέρια μας”.
Η συνέντευξη του Οδυσσέα Ελύτη στην ελληνική τηλεόραση μετά την απονομή του Νόμπελ
Οι ρίζες της Ευρώπης και ο ελληνικός λαϊκός πολιτισμός
“Θα ερχόταν η στιγμή για την Ευρώπη να συνειδητοποιήσει τις ρίζες της, αφού δε μπορεί να υπάρξει σαν αυτόνομη μονάδα, χωρίς κάποιο θεωρητικό υπόβαθρο. Αλλά και για την Ελλάδα η στιγμή, να αποφασίσει αν θα μείνει απομονωμένη στις δικές της αξίες ή να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο σύνολο με οφέλη πρακτικής φύσεως αλλά και με τον κίνδυνο να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία της.
Μία ζωή ολόκληρη αγωνίστηκα για αυτό που λέμε “ελληνικότητα”…Το παν είναι η ευγένεια, η ποιότητα σε αντίθεση με το μέγεθος και την ποσότητα που χαρακτηρίζει τη Δύση. Γιατί εκεί βρίσκεται η διαφορά. Οι Ευρωπαίοι αντλήσανε από τις ελληνικές αξίες για να φθάσουν στην αναγέννηση, αλλά η δική τους αναγέννηση είναι κάτι διαφορετικό από αυτό που θα μπορούσαμε να κάνουμε εμείς αν δε μας σταματούσε η τουρκοκρατία…
Μία εσωτερική αυλή νησιώτικού σπιτιού ή ένας περίβολος μοναστηριού, κατά την ταπεινή μου γνώμη, είναι σαν αντίληψη εννοώ, πολύ πιο κοντά στο πνεύμα που έκανε τους Παρθενώνες και τις θεομήτρες παρά όλες οι κολώνες και οι μετώπες των ευρωπαϊκών ανακτόρων, που σημαίνει πως αν συνέχισε κάποιος την αισθαντικότητα την ελληνική και την διατήρησε, είναι αποκλειστικά ο λαϊκός μας πολιτισμός. Μόνο που και αυτός στις ημέρες μας κινδυνεύει….”
Σημαντικότερα Έργα
Ποιητικές Συλλογές
- Προσανατολισμοί (1940): Η πρώτη του συλλογή, γεμάτη φως, Αιγαίο και νεανική αισιοδοξία. Περιλαμβάνει το πασίγνωστο «Τρελοβάπορο».
- Ήλιος ο Πρώτος (1943)
- Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (1945)
- Το Μονόγραμμα (1971)
- Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας (1971)
- Μαρία Νεφέλη (1978)
Δοκίμια και Πεζά
- Ανοιχτά Χαρτιά (1974)
- Ο Κήπος με τις αυταπάτες (1995)
- Ιδιωτική Οδός (1990)
Μεταφράσεις και Διασκευές
Μεταφράσεις έργων σημαντικών ξένων ποιητών (όπως οι Λόρκα, Ρεμπό, Ελυάρ)
Σαπφώ: Μια εξαιρετική απόδοση των αποσπασμάτων της αρχαίας ποιήτριας
About the Author
