Το ΑΠΘ τιμά τον Προσφυγικό Ελληνισμό του 1922: αποκαλυπτήρια μνημείου

Κάνε κλικ και δες περισσότερο thesnewsline.com στην αναζήτηση της Google

Ένα νέο τοπόσημο μνήμης, αφιερωμένο στον Προσφυγικό Ελληνισμό του 1922, δημιουργήθηκε στην καρδιά της Πανεπιστημιούπολης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, πλησίον του Αστεροσκοπείου, στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Τιμούμε τις ρίζες μας, στηρίζουμε το μέλλον». Η βραδιά συνεχίστηκε στην Αίθουσα Τελετών, με χαιρετισμό του πρύτανη, καθηγητή Κυριάκου Αναστασιάδη, και ομιλία του ομότιμου καθηγητή του ΕΚΠΑ Θάνου Βερέμη για την ενσωμάτωση και την προσφορά των προσφύγων του 1922.

Η επιλογή της Θεσσαλονίκης και του ΑΠΘ δεν είναι διακοσμητική. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών που κατοχυρώθηκε με τη Συνθήκη της Λωζάνης, η πόλη έγινε ένας από τους βασικούς τόπους υποδοχής. Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη, την Καππαδοκία και την Κωνσταντινούπολη εγκαταστάθηκαν σε νέους συνοικισμούς και άλλαξαν τη δημογραφία, την αγορά εργασίας και τον πολιτισμό της. Το Αριστοτέλειο ιδρύθηκε το 1925, μέσα σε αυτή τη μεταβατική δεκαετία, και από την πρώτη του περίοδο συνδέθηκε με μια πόλη που ανασυγκροτούνταν πάνω σε προσφυγικές ρίζες. Γι’ αυτό ο πρύτανης μίλησε για κεφάλαιο «άρρηκτα συνδεδεμένο με τη Θεσσαλονίκη, με τη διαδρομή του Αριστοτελείου, αλλά και με την προσωπική ιστορία πολλών από εμάς».

Στον χαιρετισμό του χαρακτήρισε το 1922 «πληγή και μάθημα, τομή και θεραπεία»: πληγή στο σώμα του Ελληνισμού και μάθημα διαχείρισης δυνάμεων και ελπίδων, τομή στην ιστορική συνέχεια της χώρας και ταυτόχρονα αφετηρία ανασύνθεσης. Η διατύπωση αποφεύγει τη μονόπλευρη ανάγνωση. Η Καταστροφή ήταν απώλεια πατρίδων, βίαιος ξεριζωμός και κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας. Ήταν όμως και η στιγμή κατά την οποία οι πρόσφυγες μετέφεραν στην Ελλάδα τεχνίτες, εμπόρους, δασκάλους, μουσικές παραδόσεις και μια αστική κουλτούρα που αποτυπώθηκε στη Θεσσαλονίκη περισσότερο από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη πόλη.

Το μνημείο, έργο του αναπληρωτή καθηγητή και προέδρου του Τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών Άρη Κατσιλάκη, έχει σχεδιαστεί ως κυκλικός μνημειακός κήπος. Ο επισκέπτης δεν στέκεται απέναντί του. Μπαίνει μέσα, κάθεται, κινείται. Στο κέντρο βρίσκεται μια ελιά, σύμβολο μνήμης, μακροβιότητας και αναγέννησης. Γύρω της αναπτύσσονται δώδεκα ίσοι λίθινοι τομείς, που παραπέμπουν στον κύκλο του χρόνου και στις αλησμόνητες πατρίδες: Αδριανούπολη, Ανατολική Θράκη, Ανατολική Ρωμυλία, Βάρνα, Ιωνία, Καππαδοκία, Κωνσταντινούπολη, Μικρά Ασία, Πόντος, Σμύρνη και Τραπεζούντα. Η φύτευση λεβάντας, δενδρολίβανου, σαντολίνας, θυμαριού, μυρτιάς, φασκόμηλου και ρίγανης ενεργοποιεί την όσφρηση και την αφή, ώστε η μνήμη να μην μένει μόνο επιγραφή.

Η επιλογή του κήπου αντί ενός συμπαγούς ογκόλιθου έχει συνέπεια. Οι πατρίδες που χάθηκαν το 1922 δεν αποτυπώνονται ως ένα ενιαίο, αφηρημένο «χαμένο έδαφος». Αποτυπώνονται ως διακριτοί τόποι, με διαφορετικές διαλέκτους, αγίους, τραγούδια και επαγγέλματα, που ωστόσο μοιράζονται την ίδια ρήξη. Ο κύκλος επιτρέπει να σταθεί κανείς χωριστά μπροστά στη Σμύρνη ή στην Τραπεζούντα χωρίς να βγει από το κοινό μνημείο.

Την εκδήλωση έκλεισαν οι αδελφοί Κωνσταντίνος και Ματθαίος Τσαχουρίδης με το σχήμα «Ψυχή και Σώμα», παρουσιάζοντας την «Καθ’ ημάς Ανατολή»: μουσικές από τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, τον Πόντο και την Καππαδοκία. Δεν ήταν παρεμβολή μετά την ομιλία. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο η προσφυγική μνήμη έφτασε ως τις μέρες μας χωρίς να περάσει μόνο από τα αρχεία: μέσω της λύρας, του τραγουδιού και των σκοπών που μεταφέρθηκαν στους νέους συνοικισμούς και διδάχθηκαν στην επόμενη γενιά.

Το μνημείο δεν αντικαθιστά την ιστορική έρευνα ούτε τις οικογενειακές μαρτυρίες. Λειτουργεί ως σταθερό σημείο μέσα στην Πανεπιστημιούπολη, σε απόσταση λίγων λεπτών από αμφιθέατρα όπου διδάσκονται η ιστορία, η αρχιτεκτονική των προσφυγικών συνοικισμών και η μουσική της Ανατολής. Η φράση της εκδήλωσης, «τιμούμε τις ρίζες μας, στηρίζουμε το μέλλον», διαβάζεται έτσι κυριολεκτικά: η μνήμη του 1922 τοποθετείται εκεί όπου εκπαιδεύεται η επόμενη γενιά, όχι μόνο σε επετειακό λόγο.