Σαν σήμερα, στις 15 Ιουλίου 1974, η Κύπρος εισήλθε σε μία από τις πιο δραματικές και καθοριστικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της. Ένα στρατιωτικό πραξικόπημα, οργανωμένο από τη χούντα των Αθηνών, ανέτρεψε τον εκλεγμένο Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄, ανοίγοντας τον δρόμο για γεγονότα που σημάδεψαν ανεξίτηλα το νησί.
Το πραξικόπημα εκδηλώθηκε από μονάδες της Εθνικής Φρουράς με τη συμμετοχή μελών της ΕΟΚΑ Β΄, κατόπιν εντολών του καθεστώτος του Δημήτρη Ιωαννίδη. Στόχος ήταν η ανατροπή του Μακαρίου και η προώθηση της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα.
Το πρωί της 15ης Ιουλίου, άρματα μάχης περικύκλωσαν το Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία, το οποίο δέχθηκε σφοδρή επίθεση. Παρά την ένταση των συγκρούσεων και τις απώλειες, ο Μακάριος κατάφερε να διαφύγει.
Στις 20 Ιουλίου 1974, μόλις πέντε ημέρες μετά, η Τουρκία εισέβαλε στρατιωτικά στο νησί, επικαλούμενη τον ρόλο της ως εγγυήτρια δύναμη. Η εισβολή οδήγησε στη διχοτόμηση της Κύπρου, σε χιλιάδες νεκρούς και αγνοούμενους και στον εκτοπισμό μεγάλου μέρους του πληθυσμού.
Τα έγγραφα της ΚΥΠ για τις σχέσεις Αθήνας-Μακαρίου πριν και μετά του πραξικοπήματος
Το 2024 η ΚΥΠ έδωσε στη δημοσιότητα 58 δελτία για την πολιτική και πολεμική κατάσταση στην Κύπρο, πριν το πραξικόπημα και μετά την τουρκική εισβολή στο νησί.
Στα εν λόγω αρχεία παρουσιάζονται, μεταξύ άλλων, η κρίση στις σχέσεις μεταξύ της κυβέρνησης Μακαρίου και της κυβέρνησης της Αθήνας, με εκατέρωθεν “πυρά”, καθώς και το τί ακολούθησε μετά τις 15/07/74.
Δείτε τα αρχεία ΕΔΩ
Το διάγγελμα Μακαρίου προς τον κυπριακό λαό (15/07/74)
Το απόγευμα της 15ης Ιουλίου ο Μακάριος θα απευθύνει διάγγελμα προς τον κυπριακό λαό:
“Κυπριακέ λαέ, γνώριμη είναι η φωνή που ακούς. Είμαι ο Μακάριος. Είμαι εκείνος που εσύ εξέλεξες για να είναι ηγέτης σου. Δεν είμαι νεκρός όπως η χούντα των Αθηνών και οι εδώ εκπρόσωποί της θα ήθελαν. Είμαι ζωντανός και είμαι μαζί σου, συναγωνιστής και σημαιοφόρος στον κοινό αγώνα. Το πραξικόπημα της χούντας απέτυχε, ο στόχος ήμουν εγώ. Κι εφόσον εγώ ζω, η χούντα στην Κύπρο δε θα περάσει...”.
Η ομιλία του Μακαριου μετά το πραξικόπημα στα Ηνωμένα Έθνη
Το 1974 ο Μακάριος μιλώντας στα Ηνωμένα Έθνη κατηγόρησε ανοιχτά την τότε κυβέρνηση της Ελλάδας για προπαγάνδα, εισροή στα εσωτερικά της Κύπρου και μοναδικού υπεύθυνου για το πραξικόπημα.
“Πριν από μερικές ημέρες έγγραφα ήρθαν στα χέρια της κυπριακής Αστυνομίας αποδεικνύοντας ότι η ΕΟΚΑ Β ήταν υπό το καθεστώς της Αθήνα…Ο ΄Έλληνας πρέσβης με κάλεσε για να μου δώσει οδηγίες που είχε αποστείλει η ελληνική κυβέρνηση λέγοντας ότι αυτή η μείωση της Εθνοφρουράς ή απόσυρση των Ελλήνων αξιωματικών θα μειώσει την αμυντική θέση της Κύπρου σε περίπτωση τουρκικής απειλής. Αυτό ήταν ένα επιχείρημα που φαινόταν λογικό ωστόσο δεν ήταν πειστικές γιατί ήξερα ότι πίσω από αυτό κρύβονταν άλλα ενδιαφέροντα. Θεώρησα ότι η τουρκική απειλή ήταν λιγότερο επικίνδυνη από ότι αυτών (καθεστώς Αθήνας). Και οι φόβοι μου επιβεβαιώθηκαν…
Στις 13 Ιουλίου ένα συμβούλιο υπό την προεδρία του στρατηγού Κιζίκη πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα, στο οποίο συμμετείχαν ο Έλληνας πρεσβετής στην Κύπρο, ο Αρχηγός Επιτελείου των Ενόπλων Δυνάμεων κα για να συζητήσουν το περιεχόμενο του γράμματός μου…Αποφασίσθηκε ένα δεύτερο συμβούλιο για τις 15 Ιουλίου, ωστόσο αυτό ήταν παραπλανητικό…Τη Δευτέρα (15/07) καθώς περίμενα την απάντηση στο γράμμα μου, η απάντηση ήρθε και ήταν το πραξικόπημα…
Στις 8 η ώρα το πρωί υποδεχόμουνα στο προεδρικό μέγαρο μία ομάδα από αγόρια και κορίτσια μέλη από την Ορθόδοξη νεολαία από το Κάϊρο. Δεν πρόλαβα να τους χαιρετήσω όταν έπεσαν οι πρώτες σφαίρες…Μέσα σε δευτερόλεπτα οι σφαίρες έπεφταν πιο συχνά και μέλη της προεδρικής φρουράς με ενημέρωσαν πως θωρακισμένα οχήματα και τανκς είχαν καταφέρει να περάσουν από την ασφάλεια και βρίσκονταν στην αυλή του προεδρικού μεγάρου…
Κάτω από αυτές τις συνθήκες θεώρησα ορθό να εγκαταλείψω την Κύπρο από το να πέσω στα χέρια της ελληνικής Χούντας. Είμαι ευγνώμων στη βρετανική κυβέρνηση για τη βοήθεια στη διαφυγή μου με βρετανικό ελικόπτερο από την Πάφο, την μεταφορά μου στις βρετανικές βάσεις και από εκεί στο Λονδίνο…”
Οι αναφορές της CIA πριν από το πραξικόπημα
Το υπόμνημα από τον Διευθυντή του Γραφείου Πληροφοριών και Έρευνας (Hyland) προς τον τότε Υπουργό Εξωτερικών Kissinger περιγράφεται η κατάσταση που επικρατούσε στις σχέσεις μεταξύ κυβέρνησης Ιωαννίδη και Μακαρίου, οι οποίες κορυφώθηκαν με το πραξικόπημα του 1974. Σύμφωνα με την αμερικανική πλευρά, οι μυστικές υπηρεσίες υποπτεύονταν ένα σχέδιο ανατροπής του Μακάριου με τη βοήθεια της ελληνικής κυβέρνησης, η οποία τελικά κατάφερε να “ξεγελάσει” τις μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ.
Η ένταση μεταξύ Μακαρίου και Αθήνας
Στο εν λόγω υπόμνημα περιγράφεται η κρίση στις σχέσεις Αθήνας και Μακαρίου πριν από το πραξικόπημα:
“Οι μακροχρόνιες διαφορές μεταξύ Αθήνας και Μακαρίου οξύνθηκαν μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Ιωαννίδη τον Νοέμβριο του 1973. Ο Ιωαννίδης θεωρούσε τον Μακάριο ως υπερβολικά εξαρτημένο από την υποστήριξη του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου και επικίνδυνα υπόχρεο στην ΕΣΣΔ. Επιπλέον, ήταν απογοητευμένος από την ανεξαρτησία του Μακαρίου από την επιρροή της Αθήνας και από την αδυναμία του να επηρεάσει τις πολιτικές της Λευκωσίας, ιδίως στο πλαίσιο του διακοινοτικού προβλήματος.
[Σελίδα 489]
Μετά τον θάνατο του Στρατηγού Γρίβα τον Ιανουάριο, ο Ιωαννίδης ξεκίνησε μια εκστρατεία για να αποκτήσει τον έλεγχο της ΕΟΚΑ-Β, της τρομοκρατικής οργάνωσης του Γρίβα, χρησιμοποιώντας την Εθνοφρουρά Κύπρου με επικεφαλής αξιωματικούς αποσπασμένους από τον ελληνικό στρατό.
Από την πλευρά του, ο Μακάριος θεωρούσε εδώ και καιρό την Εθνοφρουρά ως εστία ανατρεπτικής δράσης, πλήρως υποταγμένη στην Αθήνα και μια δύναμη που έπρεπε να φοβάται. Είχε σχηματίσει την Τακτική Εφεδρική Μονάδα ως φρουρά του παλατιού πιστή στο πρόσωπό του. Καθώς η βία της ΕΟΚΑ-Β αυξανόταν, ήταν απασχολημένος με την επέκταση και τον εξοπλισμό της TRU, αλλά πρέπει να γνώριζε ότι δεν μπορούσε ποτέ να ελπίζει ότι θα αντισταθεί στην Εθνοφρουρά των 10.000 ανδρών.
Η ένταση κορυφώθηκε στις αρχές Μαΐου, όταν αντάρτες της ΕΟΚΑ-Β έκλεψαν όπλα από ένα οπλοστάσιο της Εθνοφρουράς με πιθανή συνενοχή αξιωματικών της Εθνικής Φρουράς. Σε επιστολή του προς τον Έλληνα Υπουργό Εξωτερικών Τετενέ, ο Μακάριος διαμαρτυρήθηκε για τις δραστηριότητες της Εθνικής Φρουράς κατά του Μακαρίου. Μέχρι τα μέσα Μαΐου η πορεία σύγκρουσης είχε χαραχθεί….”
Μέρος του υπομνήματος
“Πριν από τη λήψη οποιασδήποτε σημαντικής αναφοράς της CIA σχετικά με ένα πιθανό πραξικόπημα που υποκινήθηκε από τον Ιωαννίδη, το Υπουργείο συνέστησε στον Πρέσβη Τάσκα να γίνει διάβημα στην Αθήνα.
—Κατά την περίοδο αυτή, για κάποιο λόγο, η Πρεσβεία στην Αθήνα αντιστάθηκε σε οποιεσδήποτε προσεγγίσεις προς την ελληνική κυβέρνηση, παρά το γεγονός ότι στις 29 Μαΐου η CIA ανέφερε ότι ο Ιωαννίδης σκεφτόταν να απομακρύνει τον Μακάριο.
—
Προφανώς η Πρεσβεία έκανε μια διακριτική παρέμβαση στις 17 Ιουνίου στον υπεύθυνο γραφείου Κύπρου στο ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών (το Υπουργείο είχε μέχρι τότε συναινέσει σε μια διακριτική προσέγγιση)“.
Before any significant CIA reporting was received on a posible Ioannides-sponsored coup, the Department recommended to Ambassador Tasca that a démarche be made in Athens.
—In this period, for some reason, Embassy Athens resisted any approaches to the Greek Government, despite the fact that on May 29 CIA reported that Ioannides was thinking about removing Makarios.
—
Apparently the Embassy made a low-key intervention on June 17 to the Cyprus desk officer in the Greek Foreign Ministry (the Department had by then acquiesced in a low-key approach).
“2.
Παρ’ όλα αυτά, οι πληροφορίες κατά την επόμενη περίοδο μέχρι τις αρχές Ιουλίου ήταν ασταθείς και πιθανώς περιελάμβαναν κάποια σκόπιμη παραπληροφόρηση από τον Ιωαννίδη.
—Στις 19 Ιουνίου η CIA ανέφερε [λιγότερο από 1 γραμμή δεν έχει αποχαρακτηριστεί] ότι ο Ιωαννίδης δεν είχε πάρει απόφαση.
—Στις 28 Ιουνίου η CIA ανέφερε ότι ο Ιωαννίδης επεξεργαζόταν «σχέδια έκτακτης ανάγκης» σε περίπτωση που ο Μακάριος αναγκάσει σε αναμέτρηση.
—Στις 3 Ιουλίου η CIA, [λιγότερο από 1 γραμμή δεν έχει αποχαρακτηριστεί], ισχυρίστηκε ότι ο Ιωαννίδης είχε αποφασίσει να μην αναλάβει δράση για την απομάκρυνση του Μακαρίου“.
2.
Nevertheless, the intelligence in the subsequent period through early July was erratic and probably included some deliberate misinformation from Ioannides.
—On June 19 CIA reported [less than 1 line not declassified] that Ioannides had not made up his mind.
—On June 28 CIA reported Ioannides was working up “contingency plans” should Makarios force a showdown.
—On July 3 CIA, [less than 1 line not declassified], claimed that Ioannides had decided against action to remove Makarios (sic).
“Δεν μπορεί κανείς να συμπεράνει από την συνημμένη έρευνα ότι είχαμε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «προειδοποίηση» για ένα επικείμενο πραξικόπημα. Αυτό που είχαμε ήταν επαρκή σήματα καταιγίδας για να δικαιολογήσουν κάποια διπλωματική δράση – η οποία, εκ των υστέρων, φαίνεται να ήταν αδύναμη και αναποφάσιστη. Έτσι, είναι πιθανό στην Αθήνα η πολιτική μας να ερμηνεύτηκε ως φαινομενική συναίνεση στα σχέδια του Ιωαννίδη, ειδικά επειδή η ελληνική χούντα δεν μπορούσε να γνωρίζει τις διάφορες διασυνδέσεις μεταξύ του Υπουργείου και της Πρεσβείας“.
One cannot conclude from the attached survey that we had what could be called “warning” of an impending coup. What we did have were sufficient storm signals to warrant some diplomatic action—which, in retrospect, seems to have been weak and indecisive. Thus, it is possible that in Athens our policy was interpreted as seeming acquiescence in Ioannides’ plans, especially since the Greek junta could not know of the various pulling and hauling between the Department and the Embassy.
[2 paragraphs (13 lines) not declassified]
Αποτυχία της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ ή κάτι άλλο;
Πολλές είναι οι οπτικές για το ποιοι συνέβαλαν στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η οποία οδήγησε στην παράνομη έως σήμερα διχοτόμηση και Κατοχή του νησιού, προπομπός της οποίας αποτέλεσε το στρατιωτικό πραξικόπημα εναντίον του προέδρου Μακαρίου.
Στο διεθνές επίπεδο, ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών και ιδιαίτερα του τότε Υπουργού Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ έχει αποτελέσει αντικείμενο έντονης συζήτησης. Ως επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, ο Κίσινγκερ βρέθηκε στο επίκεντρο των εξελίξεων, καλούμενος να διαχειριστεί τις ισορροπίες μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος, οι ΗΠΑ δεν προχώρησαν σε άμεση και δυναμική αντίδραση για την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης στην Κύπρο. Αντίστοιχα, τις κρίσιμες ημέρες πριν από την τουρκική εισβολή, δεν κατέστη δυνατή η αποτροπή της στρατιωτικής επέμβασης. Για πολλούς αναλυτές, η στάση αυτή αντανακλά την προτεραιότητα που έδινε η Ουάσιγκτον στη διατήρηση της συνοχής του ΝΑΤΟ και στην αποφυγή μιας ελληνοτουρκικής σύγκρουσης εν μέσω Ψυχρού Πολέμου.
Από την άλλη πλευρά, επικριτές του Κίσινγκερ υποστηρίζουν ότι η αμερικανική διπλωματία επέδειξε ανοχή, ή ακόμη και σιωπηρή αποδοχή, απέναντι στις εξελίξεις, θέτοντας τα γεωπολιτικά συμφέροντα πάνω από τη διεθνή νομιμότητα και την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Στις 20/08/74, μετά την εισβολή, o Κίσινγκερ θα αναγνώσει δήλωση εκ μέρους του Αμερικανού Προέδρου Φορντ, όπου μεταξύ άλλων αναφέρονται τα ακόλουθα:
“Θα συνεχίσουμε τις προσπάθειες να φέρουμε τις δύο πλευρές στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων…Πιστεύουμε ότι είναι απαραίτητο, η Τουρκία ως η δυνατότερη πλευρά να δείξει ελαστικότητα και ενδιαφέρον προς την ελληνική πλευρά αναφορικά με τα εδάφη όσο και με τον αριθμό των στρατευμάτων στο νησί.. Επισήμαινα αυτό το σημείο απευθείας στον Πρωθυπουργό της Τουρκίας και με διαβεβαίωσε ότι η τουρκική κυβέρνηση ότι θα λάβει υπόψιν τη γραμμή οριοθέτησης και τη Συνθήκη της Γενεύης…“
Ο εκλιπόντας πρόεδρος της Κύπρου Γλαύκος Κληρίδης, με αφορμή τα 21 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο, μιλώντας στον δημοσιογράφο Παντελή Σαββίδη και στην εκπομπή “Ανιχνεύσεις”, καταρρίπτει το αφήγημα.
(Να σημειωθεί ότι ο Κληρίδης ανέλαβε καθήκοντα στην προεδρία της Κύπρου στις 23 Ιουλίου 1974, μετά την παραίτηση του Νίκου Σαμψών).
“Το πραξικόπημα, φαίνεται ότι επιχειρήθηκε κι ήταν εις γνώση των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών κι ότι υπήρξε και μία ενθάρρυνση προς τη χούντα να προχωρήσει στο πραξικόπημα, δίνοντας μία εσφαλμένη εντύπωση στη χούντα ότι δε θα άφηναν την Τουρκία να επέμβει. Αν υπήρχαν πολιτικοί εγκέφαλοι εις την τότε χουντική κυβέρνηση θα έπρεπε να διαγνώσουν ότι στην πραγματικότητα, η Αμερική δε θα επέμβαινε να εμποδίσει την Τουρκία για να κάνει την εισβολή.
Θα μπορούσε να αποφευχθεί το πραξικόπημα. Υπήρξε μία πορεία προς το πραξικόπημα….Αν λύναμε το κυπριακό νωρίτερα, πριν έρθει π.χ. στην εξουσία ο Ιωαννίδης, αν δίναμε μία λύση στο κυπριακό το 1972, το πραξικόπημα μπορεί να μην γινόταν“.
(Η συγκεκριμένη συνέντευξη βρίσκεται στο youtube).
1964 – Τα 7 σενάρια της CIA για την Κύπρο
Μία έκθεση της CIA με ημερομηνία 7 Ιουνίου 1964, περιλαμβάνει εφτά (7) στον αριθμό προτάσεις της υπηρεσίας για την Κύπρο, δέκα χρόνια πριν το πραξικόπημα και την εισβολή, ρίχνοντας “λάδι στη φωτιά” στο τραπέζι των ερωτημάτων.
Όπως αναφέρεται εισαγωγικά στις τρεις πρώτες προτάσεις επισημαίνεται η απομάκρυνση του τουρκικού πληθυσμού από την Κύπρο ενώ οι υπόλοιπες τέσσερις προτάσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, την αναδιανομή Κυπρίων και Τουρκοκυπρίων στο νησί, την οποία όμως χαρακτηρίζουν ως “αδύναμη”.
- Επί παραδείγματι, στην πρώτη πρόταση γίνεται λόγος για απομάκρυνση των Τούρκων κατοίκων από την Κύπρο και εγκατάσταση αυτών στην Τουρκία, με αντάλλαγμα – προς την Τουρκία – χρημάτων ενώ στη συνέχεια η Κύπρος θα μπορεί να αποφασίσει αν θα μείνει ανεξάρτητο κράτος ή θα ενωθεί με την Ελλάδα.
Οι προτάσεις έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί δεν περιορίζονται μονάχα σε πληθυσμιακές “ανταλλαγές” μεταξύ Κύπρου-Τουρκίας αλλά ακόμη και σε χάρισμα ελληνικών νησιών του Αιγαίου και της Θράκης προς την Τουρκία!
Συγκεκριμένα στις προτάσεις 3 και 4 επισημαίνονται τα ακόλουθα:
- “Τα σημερινά σύνορα Ελλάδας-Τουρκίας θα μετακινηθούν δυτικά για να συμπεριλάβουν την ελληνική περιοχή της Θράκης εντός της Τουρκίας. Η Κύπρος θα προσαρτηθεί στην Ελλάδα. Οι Έλληνες στη Θράκη θα μετακινηθούν στην Κύπρο και οι Τουρκοκύπριοι στη Θράκη”.
- “Ανταλλαγή Τουρκοκυπρίων με Έλληνες του Αιγαίου. Ενδεχομένως τα νησιά του Αιγαίου θα προσαρτηθούν στην Τουρκία και η Κύπρος στην Ελλάδα“.
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν οι προτάσεις για την εδαφική διχοτόμηση της Κύπρου, όπου παρουσιάζονται διάφορες εκδοχές. Να υπενθυμίσουμε ότι η έρευνα έχει συνταχθεί το 1964…
Μάλιστα στη σελίδα 13 της έκθεσης αναφέρεται χαρακτηριστικά:
“Αυτό το σχέδιο ήταν η αρχική τουρκοκυπριακή πρόταση που έγινε στους Βρετανούς στο Λονδίνο στα τέλη Ιανουαρίου 1964. Με βάση τις υπάρχουσες συγκεντρώσεις πληθυσμού, οριοθετεί ξεχωριστές και ασύνδετες περιοχές που θα μπορούσαν να θεωρηθούν τουρκικά καντόνια”.
Description
This plan was the original Turkish Cypriot suggestion made to the British in London in late January 1964. On the basis of existing population concentrations, it delineates separate and unconnected areas which might be considered Turkish cantons
Με πληροφορίες από Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXX, Greece; Cyprus; Turkey, 1973–1976, CIA, United Nations, ΚΥΠ
About the Author
