“Λευκή Κρήνη”, “Πηγή Καλαμαριάς”, “Πηγή Χαμηδιέ”, “Κρήνη της Λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου”, “Κρήνη Εθνικής Άμυνας”, είναι μερικά από τα ονόματα που φέρει ένα από τα πιο σημαντικά και ιστορικά τοπόσημα της Θεσσαλονίκης.
Το Συντριβάνι, όπως αποκαλείται πλέον, δεσπόζει πάνω στην κυκλική του βάση, στο πεζοδρόμιο που εφάπτεται στις οδούς Εγνατία, Εθνικής Αμύνης και Αγγελάκη.
Ο αρχιτεκτονικός εξευρωπαϊσμός της Θεσσαλονίκης
Από τον 18ο αιώνα η μουσουλμανική οικοδομική δραστηριότητα αρχίζει σταδιακά να φθίνει, με τον αρχιτεκτονικό εξευρωπαϊσμό να κερδίζει έδαφος – ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα-, μία πολιτική την οποία ακολούθησε η Υψηλή Πύλη. Το 1869 ξεκίνησε η κατεδάφιση του παραλιακού οχυρωματικού τείχους, στη συνέχεια το δυτικό και ακολούθησε το ανατολικό τείχος , επεκτείνοντας τον αστικό ιστό και καταργώντας – κατά κάποιο τρόπο – το “εξέχωρον”.
Μετά την κατεδάφιση του ανατολικού τείχους σημειώθηκε η διάνοιξη της μπουλεβάρ Χαμιντιέ (σημερινή Εθνικής Αμύνης), όπου τοποθετήθηκε η “Πηγή Χαμηδιέ”, δηλαδή το σημερινό Συντριβάνι, δώρο από τον Σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β’.
Ο Σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ Β’, ο “κόκκινος σουλτάνος”, γνωστός για την εξόντωση των Αρμενίων, εκθρονίστηκε και εξορίστηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου μέχρι το τέλος της ζωής του διέμεινε στη Βίλα Αλλατίνη. Η μπουλεβάρ και το συντριβάνι ονομάστηκαν “Χαμηδιέ” προς τιμήν του.
Η ιστορία του Συντριβανίου, δεν αποκόπτεται από την βυζαντινή ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, καθώς συνδέεται έμμεσα με το ανατολικό τείχος, τμήμα της βυζαντινής οχύρωσης της πόλης.
Στο ανατολικό βυζαντινό τείχος βρισκόταν μία από τις γνωστές Πύλες εισόδου προς τη Χώρα (δηλαδή προς το κέντρο της Θεσσαλονίκης, όπως θα λέγαμε σήμερα), η Κασσανδρεώτικη Πύλη ή αλλιώς Πύλη της Καλαμαριάς (εξού και ένα από τα ονόματα του Συντριβανίου).
Πέρα από διακόσμηση της μπουλεβάρ, το Συντριβάνι με το τρεχούμενο νερό ήταν σημείο δροσιάς και ξεκούρασης για περιπατητές, πολίτες, ταξιδιώτες αλλά και ζώα.
Στην εικόνα – καρτ ποστάλ “souvenir de salonique – Fontaine Hamidie” βλέπουμε το Συντριβάνι, απέναντι από ένα κτήριο, όπου σήμερα στέκει η ΔΕΘ. Η άμαξα με το άσπρο άλογο (δεξιά) στέκει επί της σημερινής οδού Αγγελάκη.
Ο διάκοσμος
Το συντριβάνι κατασκευάστηκε από λευκό μάρμαρο.
Τα διαχωριστικά ελικωτά φουρούσια φέρουν διάκοσμο με ανθέμια και ανάγλυφο στέφανο με κορδέλα (χαρακτηριστικός δυτικοευρωπαϊκός διάκοσμος της εποχής). Στο πίσω μέρος κάθε γούρνας υπάρχει διάκοσμος με σταγόνες, που παραπέμπει στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική των ναών και το νεοκλασικισμό. Το νερό κυλά μέσα από λεοντοκεφαλές.
Το ανώτερο τμήμα του χαρακτηρίζεται από κλασική δυτικοευρωπαϊκού τύπου μορφή, ενώ ο οβελίσκος παραπέμπει σε αιγυπτιακά πρότυπα.
Τα εγκαίνια με το σερμπέτι
Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν τον Μάρτιο του 1889, όπου λέγεται ότι επί 3 ημέρες από τις κρήνες έτρεχε σερμπέτι βύσσινο.
Η Εγνατία Οδός και το ξήλωμα της κρήνης
Το 1936 κατά τις εργασίες διάνοιξης της Εγνατίας οδού, το συντριβάνι ξηλώθηκε και απομακρύνθηκε από την θέση του σε κομμάτια, το σύνολο των οποίων κατέληξε σε εργοτάξιο του Δήμου. Για περίπου 40χρόνια το κατακερματισμένο συντριβάνι υπέστη σοβαρές ζημιές.
Το 1976, αποφασίσθηκε να ανακατασκευαστεί ως πιστό αντίγραφο του αρχικού Συντριβανιού, με ενσωματωμένα μερικά τμήματα της πρώτης κατασκευής, τα οποία διασώθηκαν από την εγκατάλειψη. Στις 20 Ιουλίου 1977 η “Λευκή Κρήνη” επανατοποθετήθηκε κοντά στο σημείο, όπου στεκόταν το 1889.
Η ανακήρυξη ως διατηρητέο μνημείο
Το 2013 το Συντριβάνι χαρακτηρίστηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων.
Η κρήνη με τις 3 λεοντοκεφαλές, τα πολλά ονόματα και τη μεγάλη ιστορία συνεχίζει να αποτελεί ένα σήμα κατατεθέν της Θεσσαλονίκης κι ένα σημείο συνάντησης φίλων.
Πληροφορίες από: Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο, Περιοδικό “Αρχαιολογία”: Άρθρο “Η Θεσσαλονίκη κατά την Τουρκοκρατία, η οργάνωση της πόλης και τα μνημεία”, Θεολόγος Κωνσταντίνος “Συλλογική ταυτότητα και αστική υφή: η συγκρότηση ταυτότητας στις κοινότητες του παραδοσιακού αστικού χώρου, Θεσσαλονίκη 1430-1960”, ΥΠΠΟ, ΑΠΕ ΜΠΕ.
(Κείμενο-φωτογραφίες Αριστέα Βραζιώτη)
About the Author
