Σπάνιο εύρημα της «Οδύσσειας» 1.700 ετών εντοπίστηκε στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης

Ένα μικρό φθαρμένο κομμάτι περγαμηνής που κρυβόταν για δεκαετίες σε συλλογή αρχαίων χειρογράφων στην Ολλανδία αποδείχθηκε ένα από τα σπανιότερα σωζόμενα αντίγραφα του ομηρικού έπους. Το εύρημα, που χρονολογείται στον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ., περιέχει στίχους από τη ραψωδία Μ της «Οδύσσειας» και αποτελεί ένα από τα περίπου τριάντα αντίστοιχα κομμάτια που είναι γνωστά παγκοσμίως από εκείνη την εποχή.

Η ανακάλυψη έγινε από τον δρ. Μαρκ ντε Κράι (Mark de Kreij), ειδικό στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία και τους πάπυρους στο Πανεπιστήμιο Radboud του Ναϊμέχεν, στο πλαίσιο προγράμματος μελέτης και δημοσίευσης των αρχαίων χειρόγραφων των Ειδικών Συλλογών του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης. Ο ίδιος εντόπισε το κομμάτι περίπου δύο χρόνια πριν, αλλά η επίσημη ανακοίνωση έγινε στα μέσα Σεπτεμβρίου 2026, σε περίοδο ανανεωμένου ενδιαφέροντος για το έπος χάρη στην κινηματογραφική διασκευή του Κρίστοφερ Νόλαν.

«Είναι πραγματικά ιδιαίτερο: βρισκόταν κάπου στην Ουτρέχτη, αλλά κανείς δεν ήξερε τι ήταν», δήλωσε ο ντε Κράι στο RTV Utrecht. «Όποιος μαθαίνει ελληνικά, μαθαίνει Όμηρο».

Πώς έμεινε απαρατήρητο

Το εύρημα ανήκει σε συλλογή πρώιμων χριστιανικών χειρόγραφων που το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης αγόρασε στα μέσα του 20ού αιώνα από τους κληρονόμους του Γερμανού κοπτολόγου Καρλ Σμιτ (Carl Schmidt). Η πλειονότητα των κειμένων είναι γραμμένη σε περγαμηνή στην κοπτική (την αιγυπτιακή γλώσσα με ελληνικό αλφάβητο). Ανάμεσά τους υπήρχαν και κάποιοι αιγυπτιακοί και ελληνικοί πάπυροι. Το συγκεκριμένο κομμάτι είχε καταχωριστεί αρχικά ως ασήμαντο θραύσμα του 7ου αιώνα.

Ο ντε Κράι αναγνώρισε λέξεις χαρακτηριστικές των ομηρικών επών στα μικροσκοπικά, προσεγμένα γράμματα. Περαιτέρω μελέτη επιβεβαίωσε ότι πρόκειται για στίχους από το βιβλίο 12 της «Οδύσσειας».Το κομμάτι έχει διαστάσεις 6,6 × 7,7 εκατοστά — περίπου όσο μια τραπουλόχαρτο —, είναι αποχρωματισμένο, σχισμένο και φέρει κηλίδες υγρασίας. Είναι γραμμένο και στις δύο όψεις. Φέρει τον κωδικό Utrecht Gr. Ms. B6.39a.

Τι λέει το κείμενο

Οι σωζόμενοι στίχοι περιγράφουν το κρίσιμο σημείο όπου ο Ήλιος Υπερίονας ανακαλύπτει ότι οι σύντροφοι του Οδυσσέα έσφαξαν και έφαγαν τα ιερά του βόδια, παρά την ρητή απαγόρευση του ήρωα. Ο θεός οργίζεται, ζητά εκδίκηση από τον Δία και ακολουθεί καταστροφική καταιγίδα που βυθίζει το πλοίο και σκοτώνει όλο το πλήρωμα.

Πρόκειται για την τελευταία ραψωδία της «εσωτερικής» αφήγησης του Οδυσσέα στην αυλή των Φαιάκων, λίγο πριν την επιστροφή του στην Ιθάκη. Είναι το χαμηλότερο σημείο της δεκαετούς περιπλάνησής του, αλλά και η αρχή της εκδίκησης εναντίον των μνηστήρων της Πηνελόπης. Το απόσπασμα βρίσκεται περίπου στη μέση των 24 ραψωδιών του έπους.Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το φύλλο προέρχεται από μια μικρή, φορητή έκδοση ολόκληρης της «Οδύσσειας» — περίπου στο μέγεθος ενός σύγχρονου Kindle — που ανήκε σε κάποιον θαυμαστή του Ομήρου στην όαση Φαγιούμ της Αιγύπτου, γύρω στο 300 μ.Χ. Το γεγονός ότι προέρχεται από το μέσο του κώδικα ίσως εξηγεί και την επιβίωσή του: τα βιβλία φθείρονται από έξω προς τα μέσα.

Σημασία του ευρήματος

Το θραύσμα αποτελεί απτή απόδειξη της δημοτικότητας του Ομήρου στην Ύστερη Αρχαιότητα (περ. 300-600 μ.Χ.). Ενώ τα περισσότερα χειρόγραφα της συλλογής είναι διοικητικά ή καθημερινά έγγραφα της ελληνορωμαϊκής Αιγύπτου, αυτό ανήκει στην υψηλή λογοτεχνία.Ο ντε Κράι χαρακτήρισε το επάγγελμά του «κυνήγι θησαυρού»: «Έχω την καλύτερη δουλειά στον κόσμο. Κάθε μέρα βρίσκεις κάτι ωραίο. Αυτό είναι ένα από αυτά». Παρατήρησε μάλιστα ότι, ειρωνικά, τα ομηρικά αποσπάσματα δεν είναι τα πιο συναρπαστικά ευρήματα για έναν παπυρολόγο, επειδή είναι σχετικά «νεότερα» σε σχέση με πολύ παλαιότερα κείμενα. Ωστόσο αυτό το συγκεκριμένο απόσπασμα θεωρεί «διασκεδαστικό», καθώς περιέχει δράση σε αντίθεση με πολλά «βαρετά» μέρη του έπους.

Το κείμενο θα δημοσιευτεί σύντομα στον τόμο Hieratic, Demotic, Greek, and Coptic Texts in the Utrecht University Collection (P.Utr.) που επιμελείται ο ίδιος ο ντε Κράι. Η ανακάλυψη υπενθυμίζει ότι ακόμη και σε καλά μελετημένες συλλογές πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών μπορούν να κρύβονται σημαντικά κομμάτια της παγκόσμιας λογοτεχνικής κληρονομιάς.

Πηγές

Επίσημη ανακοίνωση Πανεπιστημίου Ουτρέχτης (14 Σεπτεμβρίου 2026): 4th-century fragment of the Odyssey discovered in Utrecht University Library
RTV Utrecht (14 Σεπτεμβρίου 2026), με δηλώσεις του Mark de Kreij
NOS
Live Science
CBS News
DutchNews.nl
NL Times
NRC