Κάνε κλικ και δες περισσότερο thesnewsline.com στην αναζήτηση της Google
Από το τέμενος Χαμζά Μπέη του 15ου αιώνα μέχρι τον κινηματογράφο Αλκαζάρ και τη σύγχρονη πολιτιστική του ζωή, αυτό το μνημείο κουβαλά περισσότερους από πέντε αιώνες ιστορίας. Η αρχιτεκτονική του, τα αρχαία και βυζαντινά μέλη που ενσωματώθηκαν στην κατασκευή του, αλλά και οι μνήμες των προσφύγων και των παλιών Θεσσαλονικέων συνθέτουν την πολυεπίπεδη ιστορία ενός από τα πιο ενδιαφέροντα μνημεία στο κέντρο της πόλης.
Στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου, δίπλα από τη γυάλινη είσοδο του σταθμού “Βενιζέλου” του Μετρό και τη καθημερινή κίνηση της Θεσσαλονίκης που δεν σταματά σχεδόν ποτέ, βρίσκεται ένα κτίριο που έχει αλλάξει πολλές φορές πρόσωπο και χρήση: To Χαμζά Μπέη Τζαμί ή Αλκαζάρ.
Οι περισσότεροι το γνωρίζουν ως Αλκαζάρ, από τον ομώνυμο κινηματογράφο που λειτούργησε για δεκαετίες στο εσωτερικό του. Ωστόσο, πίσω από αυτή την ονομασία κρύβεται το πρώην τέμενος Χαμζά Μπέη, ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά μνημεία της πόλης και, σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιοτήτων, ο παλαιότερος σωζόμενος ισλαμικός χώρος λατρείας που κατασκευάστηκε στη Θεσσαλονίκη.
Η ιστορία του δεν περιορίζεται στην οθωμανική περίοδο. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο τα κτίρια μιας πόλης ενσωματώνουν διαφορετικές εποχές, πληθυσμούς και πολιτισμούς, διατηρώντας ίχνη ακόμη και από χρήσεις που έχουν πλέον εξαφανιστεί.
Η ανέγερση του τεμένους Χαμζά Μπέη (Hamza Bey)
Η ιστορία του μνημείου ξεκινά το 1467-1468, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του. Ιδρύθηκε από τη Χαφσά Χατούν, κόρη του Χαμζά Μπέη, αρχικά ως μεστζίτ, δηλαδή μικρότερος μουσουλμανικός χώρος προσευχής, με κεντρική αίθουσα που καλυπτόταν από τρούλο και ένα προστώο στη βορειοδυτική πλευρά.
Η παλαιότερη επιγραφή αναφέρει, σε ελληνική μετάφραση:
«Τα τεμένη ανήκουν στον Θεό· μην επικαλείστε κανέναν άλλον εκτός από τον Θεό. Αυτό το ευλογημένο τέμενος οικοδομήθηκε από τη Χαφσά, κόρη του Χαμζά Μπέη. Είθε ο Θεός να ελεήσει όποιον το επισκέπτεται και να προσεύχεται για την ιδρύτριά του. Έτος 872».
Η αναφορά στη Χαφσά έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς αναδεικνύει τον ρόλο μιας γυναίκας ως ιδρύτριας και χρηματοδότριας θρησκευτικού καθιδρύματος σε μια εποχή κατά την οποία τα περισσότερα μεγάλα δημόσια έργα συνδέονταν με άνδρες αξιωματούχους και ισχυρές οικογένειες.
Στη συνέχεια, το 1592-1593, επεκτάθηκε και απέκτησε μεγαλύτερες διαστάσεις, με την προσθήκη περιστώου και μιναρέ ενώ το 1618-1619 πραγματοποιήθηκαν νέες οικοδομικές εργασίες και ανακατασκευές στo δυτικό τμήμα του κτίσματος με τρίπλευρη στοά, η οποία μαζί με τη βορειοδυτική πτέρυγα του περιστώου διαμόρφωσε ένα τετράπλευρο αίθριο. (Υπάρχει η αναφορά ότι το τζαμί κάποια στιγμή καταστράφηκε και το 1620 ξαναχτίστηκε από τον Καπιτσί Μεχμέτ Μπέη).
Οι κύριες οικοδομικές φάσεις του κτίσματος συνοψίζονται σε 5. Το μνημείο από μεστζίτ, μετατράπηκε σε τέμενος, στη συνέχεια σε τζαμί, μετέπειτα σε κινηματογράφο και τέλος έκλεισε τον κύκλο του όταν ανακηρύχθηκε μνημείο, το 1926. Οι τρεις πρώτες επεκτάσεις του φανερώνουν και την πληθυσμιακή αύξηση στην πόλη της Θεσσαλονίκης.
Το τέμενος συνδέθηκε με τον αστικό ιστό της οθωμανικής Θεσσαλονίκης, σε μια περιοχή με έντονη εμπορική δραστηριότητα. Η συνοικία Ταχτακαλέ (Tahtakale) περιλάμβανε εργαστήρια τεχνιτών, εμπορικές εγκαταστάσεις, λουτρά και θρησκευτικά ιδρύματα. Σε κοντινή απόσταση βρισκόταν το μεγάλο καραβάν σαράι, γνωστό ως Büyük Han, καθώς και η σκεπαστή αγορά Μπεζεστένι.
Από μονόχωρο λατρευτικό σημείο στο μεγαλύτερο τζαμί της Ελλάδας
Το Χαμζά Μπέη θεωρείται ως το μεγαλύτερο τζαμί στον ελλαδικό χώρο με συνολική έκταση περίπου 11.500 τ.μ.
Αυτό το οθωμανικό οικοδόμημα έχει μία μεγάλη κεντρική αίθουσα προσευχής που καλύπτεται από τρούλο, πλευρικά διαμερίσματα και ένα μεγάλο αίθριο που περιβάλλεται από χαρακτηριστικές τοξωτές στοές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίτεχνη διακόσμηση πάνω από την είσοδο της κεντρικής αίθουσας προσευχής. Η γεωμετρική σύνθεση με το οκταγωνικό κεντρικό μοτίβο, τα αστρικά σχήματα και τα φυτικά αραβουργήματα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της διακοσμητικής αντίληψης της οθωμανικής αρχιτεκτονικής.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι κίονες και τα αρχιτεκτονικά γλυπτά του περιστυλίου. Δεν αποτελούν όλα δημιουργίες της οθωμανικής περιόδου. Με εξαίρεση τα οθωμανικά κιονόκρανα της δυτικής στοάς, τα υπόλοιπα αρχιτεκτονικά γλυπτά είναι αρχαιότερα οικοδομικά μέλη που επαναχρησιμοποιήθηκαν σε ένα νεότερο κτίσμα. Προέρχονται από την ύστερη αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους.
Αυτό το στοιχείο προσδίδει στο Αλκαζάρ μια επιπλέον ιστορική διάσταση. Μέσα στο ίδιο κτίριο συνυπάρχουν υλικά κατάλοιπα διαφορετικών εποχών.
Μάλιστα, η αρχαιολογική έρευνα έχει εξετάσει και την πιθανότητα ύπαρξης παλαιοχριστιανικού ναού στην ευρύτερη περιοχή. Σε επιστημονική δημοσίευση του 2007, η Ευτέρπη Μαρκή, η Εύα Γιατρουδάκη, ο Γρηγόρης Τσόκας και ο Παναγιώτης Τσούρλος, παρουσιάζοντας νέα στοιχεία από τις εργασίες κατασκευής του μετρό, συσχέτισαν τα κιονόκρανα του τεμένους με κιονοστοιχία παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Από τηλεγραφείο και εμπορικό κέντρο στον κινηματογράφο Αλκαζάρ
Το τέμενος Χαμζά Μπέη πέρασε στην ελληνική επικράτεια το 1912, όταν η Θεσσαλονίκη απελευθερώθηκε από τον οθωμανικό ζυγό και ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923 κι αφού εντάχθηκε στα ανταλλάξιμα κτίσματα, άρχισε σταδιακά να αλλάζει ιδιοκτήτες και λειτουργία.
Ας δούμε αρχικά τις αλλαγές στην ιδιοκτησία:
- 1923 Εθνική Τράπεζα
- 1925 Δημοπρατείται και περνάει σε ιδιώτη
- 1977 Οι κληρονόμοι του ιδιώτη το δώρισαν στον Ερυθρό Σταυρό
- 2006 Περνά στην κυριότητα του ΥΠΠΟ
Το μνημείο πέρασε από πολλές λειτουργικές “όψεις” μέχρι το 2006 όπου κι έκλεισε για να ξεκινήσουν οι πρώτες εργασίες αποκατάστασης.
Από καφενείο, φαρμακείο, τηλεφωνικό κέντρο, αποθήκη καπνού, εστιατόριο, γραφεία, καμπαρέ και στη συνέχεια, το αίθριό του μετατράπηκε σε χώρο κινηματογραφικών προβολών, όπου και ταυτίστηκε με τον κινηματογράφο «Αλκαζάρ», που λειτούργησε εκεί έως και τον 20ο αιώνα.
Ο κινηματογράφος ΑΛΚΑΖΑΡ
Ο κινηματογράφος Αλκαζάρ συνέχισε τη λειτουργία του για δεκαετίες, αφήνοντας το δικό του αποτύπωμα στη μεταπολεμική ζωή της Θεσσαλονίκης. Όσο για την αφετηρία του, στο διαδικτυακό ιστότοπο ” Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη” αναφέρεται ότι το “Αλκαζάρ” πρέπει να ξεκίνησε τη λειτουργία του τον Ιανουάριο του 1931.
“Σ’ ένα διαφημιστικό της της εφημερίδας Μακεδονία (7-1-1931) αναφέρει: Το Αλκαζάρ επιμένει με ταινίες βωβού κινηματογράφου με ορχήστρα 10 ατόμων. Οι ταινίες διαλέγονται ανάμεσα σε πολλές, η ατμόσφαιρα θυμίζει πλούσιο σαλόνι ισπανικού πύργου με διακόσμηση αραβικού στυλ”.
Μία από τις λιγότερο γνωστές πτυχές της ιστορίας του αφορά τη σχέση του κινηματογράφου με τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, όπου στην αίθουσα προβάλλονταν κυρίως τουρκικά μελοδράματα.
Επί Κατοχής, ο κινηματογράφος Αλκαζάρ είχε επιταχθεί από τους Γερμανούς ναζιστές και έπαιζε ταινίες για τους στρατιώτες.
Στα τελευταία χρόνια της κινηματογραφικής του διαδρομής, το “Αλκαζάρ” φιλοξένησε προβολές ερωτικών ταινιών, πριν εγκαταλειφθεί και το ιστορικό κτίριο περάσει σε μια μακρά περίοδο φθοράς και εργασιών αποκατάστασης.
Ένα μνημείο που αξίζει να επισκεφθεί κανείς
Το Αλκαζάρ ή Χάμζα Μπέη είναι ένα μνημείο που συμπυκνώνει διαφορετικές ιστορικές περιόδους και μνήμες, και σε αυτή την πολυπλοκότητα βρίσκεται ακριβώς η ιδιαίτερη αξία του.
Οι κίονες και τα αρχιτεκτονικά μέλη μαρτυρούν παλαιότερες εποχές, το αίθριο αποκαλύπτει την αρχιτεκτονική εξέλιξη του τεμένους, ενώ η ονομασία Αλκαζάρ διατηρεί ζωντανή τη μνήμη μιας ολόκληρης εποχής της αστικής διασκέδασης.
Για τον επισκέπτη που θέλει να γνωρίσει τη Θεσσαλονίκη πέρα από τα γνωστά τουριστικά σημεία, το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα στάση.
Πηγές: ΥΠΠΟ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, Διατριβή Σταυριδόπουλος Ι. “Μνημεία του άλλου: η διαχείριση της οθωμανικής πολιτιστική κληρονομιάς της Μακεδονίας από το 1912 έως σήμερα”, Kostis Kornetis et Panagiotis C. Poulos “Histories, Spaces and Heritages at the Transition from the Ottoman Empire to the Greek State”, Περιοδικό “Αρχαιολογία”,” Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη”, Δαβίλλα Φωτεινή “Hamza Bey (Αλκαζάρ) Θεσσαλονίκης – Αποτόμηση Κατασκευαστικών Φάσεων Φερόντος Οργανισμού”.
About the Author
